Lot 85. Paul MERWART (1855–1902) “Study for The Young Moses,” 1883 Black pencil drawing, inscribed and signed at the bottom center, located and dated 1883 at the bottom left. Annotated at the top. 24 x 31.5 cm. Estimate €150 – 250. Briscadieu. 11/14/26

Opis w katalogu aukcyjnym sugeruje, że rysunek wykonany przez Pawła Merwarta przedstawia Mojżesza. Tymczasem postać na kartce leży martwa na plecach, więc nie może nim być, bo wtedy historia biblijna potoczyłaby się inaczej. To Egipcjanin, ofiara młodego Mojżesza. Zapis na górze arkusza (Étude pour „le jeune Moïse”, grudzień 1882, Fig. B) wskazuje, że to jedna z kilku figur przygotowywanych do obrazu, oznaczona literą B. Wystarczy porównać układ ciała ze sceną na poniższym płótnie, żeby zobaczyć, że rysunek pokrywa się z leżącą postacią pod stopą Mojżesza.

Obraz Pawła Merwarta Mojżesz zabija Egipcjanina, namalowany w czasie studiów w paryskiej École des Beaux-Arts i pokazany na Salonie w 1883 roku, należy do najważniejszych w jego dorobku. Akademicka metoda wymagała, żeby wielką kompozycję historyczną budować etapami. Najpierw szkic układu, potem studia pojedynczych postaci z żywego modela, osobno draperii, na końcu płótno. Ten arkusz to właśnie taki etap. Data „grudzień 1882” pokazuje, że Merwart pracował nad zagadnieniem kilka miesięcy przed Salonem.

Ołówek na brązowawym papierze rozwiązuje jedno zadanie, mianowicie ciężar martwego ciała. Postać leży na wznak, głowa opadła, jedna ręka jest odrzucona na bok, a nogi, widoczne po lewej stronie, zsunęły się bezwładnie. Draperia nie jest ozdobą, tylko służy do pokazania, jak materiał układa się na ciele, które samo się nie podtrzymuje. Z rysunku widać, że model naprawdę leżał na podłodze, a artysta szukał pozy, w której ciało wydaje się naprawdę pozbawione życia, a nie tylko śpiące.

Przejście na obraz zmienia niemal wszystko poza tą pozą. Po pierwsze, w płótnie ciało jest wpisane w scenę nocną. Zimne światło księżyca na piasku zderza się z ciepłym blaskiem wydobywającym się z wnętrza świątyni, a pod głową Egipcjanina widać krew.

Po drugie, na obrazie Egipcjanin dostał atrybuty: biały zawój, złoty kołnierz, bransolety, kolorowe tkaniny. Studium daje gołą anatomię i fałdy, które artysta później ubierał w egipskie rekwizyty. Dzięki temu można zobaczyć, jak ostrożnie budował wiarygodność wizji. Opis obrazu mówi o historycznej dokładności i uwadze dla autentycznych okoliczności, w których mogła rozegrać się ta scena. To tłumaczy, dlaczego tak starannie przygotowywał nawet postać leżącą w kącie kompozycji.

Po trzecie, ciało jest wprawdzie przy dolnej krawędzi, ale spełnia ważną funkcję. Pod stopą Mojżesza staje się podstawą, na której opiera się pewność siebie młodego bohatera. Merwart, według własnych słów w liście do Seweryna Böhma, chciał pokazać w Mojżeszu piękne objawienie boskiej misji: karanie ciemiężcy i pomstę za pokrzywdzonych. Spokój twarzy zwycięzcy działa tylko dlatego, że u jego stóp leży ciało, które nie wygląda na teatralne, lecz ciężkie.

Dla historyka sztuki ten arkusz jest dokumentem warsztatu. Dedykacja na dole („hommage et souvenir”) i data „Paris 1883” pokazują, że artysta podarował go komuś jako pamiątkę prawdopodobnie w momencie sukcesu Salonu. Dzięki temu mamy dowód związku z obrazem, który od 1886 roku jest w zbiorach Muzeum Narodowego w Krakowie (Sukiennice). Zachowała się też jego reprodukcja drzeworytnicza z podpisem „Mojżesz nad zwłokami Egipcjanina”, wzmianką o nagrodzie na konkursie Towarzystwa Zachęty Sztuk Pięknych w Królestwie Polskim. Obraz był więc wtedy szeroko znany.

Estymacja 150-250 euro wydaje się skromna wobec tej dokumentacji. Zwykle o cenie takich arkuszy decyduje bowiem nie efektowność, lecz możliwość jednoznacznego powiązania z ważną pracą, a tu to powiązanie jest poparte własnoręczną adnotacją artysty. Dla kolekcjonera to ważniejsze niż wielkość kartki. Studium nie pokazuje bohatera, lecz jego ofiarę, i właśnie dlatego jest interesujące. Egipcjanin w nim nie jest jeszcze złoczyńcą ani trupem z płótna, tylko ciałem, które trzeba poprawnie położyć. Dopiero na płótnie dostanie światło, biżuterię i krew, a razem z nimi znaczenie moralne.

During his studies at École des Beaux-Arts in Paris, Paweł Merwart painted one of the most important works in his oeuvre, exhibited at the 1883 Salon in Paris, depicting young Moses over the body of an Egyptian killed by him. The composition illustrates a scene described in the Old Testament, in the Book of Exodus, and expanded in Talmudic legends recalling the events when the Hebrew Nathan said to Moses: “My lord, this Egyptian came to my house in the night, bound me, and dishonoured my wife Salonica in my presence. Having heard this, young Moses killed the Egyptian.” The scene, representing the genre valued most in the academic hierarchy of subjects, was rendered by the artist with historical accuracy and with attention to authentic circumstances in which it could have been set. At the same time, the painter focused on the psychological side of the representation, in particular, of the figure of Moses. He is calm and appears aware of the fact that he has fulfilled God’s order. Moreover, a prophetic voice whispers to him that he will liberate his people from Egyptian bondage, grant them laws and see the countenance of God. Paweł Merwart himself pointed to this in a letter to Seweryn Böhm: “my idea was to express in the figure of young Moses a beautiful revelation of his divine mission – avenging the aggrieved, punishing the oppressor. […] nobody has understood this great biblical figure so clearly before.” Urszula Kozakowska-Zaucha

Exposition: The Gallery of 19th Century Polish Art in Sukiennice, Kraków. Purchased in 1886