Pokazana praca Franciszka Streitta należy do tych dzieł, w których wielka historia zostaje sprowadzona do wymiaru osobistego dramatu. Zamiast sceny bitewnej czy patetycznego przedstawienia powstańczego czynu artysta ukazuje chwilę rozstania: młody mężczyzna zostaje odebrany rodzinie, a jego matka i bliscy pozostają wobec tego aktu bezsilni. Właśnie ta koncentracja na ludzkim przeżyciu sprawia, że obraz można odczytywać jako przedstawienie branki do wojska rosyjskiego z 1863 roku, wydarzenia, które stało się bezpośrednim impulsem do wybuchu Powstania Styczniowego. 

W Oststnim pożegnaniu (tytuł wzięty z krakowskiego Świata) szczególnie interesujące jest połączenie historii i anegdoty rodzajowej. Mundury rosyjskich żołnierzy, broń i obecność poborowego wystarczają, aby wskazać na opresyjny charakter sytuacji, natomiast centrum emocjonalne obrazu stanowi para młodych ludzi. Ich gest i bliskość przeciwstawione są chłodnej, niemal bezosobowej obecności żołnierzy. Historia państwa zostaje w ten sposób pokazana jako ingerencja w rodzinę, najbardziej podstawową strukturę życia.

Szczególnego znaczenia dla tej kompozycji nabiera fakt, że Streitt był uczniem Matejki, ale jego późniejsza droga artystyczna prowadziła w zupełnie inną stronę. W Monachium stał się jednym z przedstawicieli polskiego malarstwa rodzajowego o zainteresowanego codziennością i życiem zwykłych ludzi. Jego późniejsze obrazy przedstawiają między innymi mieszkańców wsi, Cyganów, wędrownych muzykantów i sceny prowincjonalne. Obraz powyższy należy prawdopodobnie do tego stosunkowo krótkiego, wczesnego etapu, kiedy doświadczenie pokolenia Powstania Styczniowego pozostawało jeszcze żywą pamięcią, a Streitt nie wypracował jeszcze w pełni charakterystycznego dla siebie monachijskiego malarstwa rodzajowego.

Ostatnie pożegnanie (inne tytuły pracy to Branka, lub Scena z 1863 roku) nabiera dodatkowej wymowy w świetle wspomnienia Marii Konopnickiej. Pisarka, która odwiedziła Streitta w Monachium, po jego śmierci podkreślała jego „prostotę i prawdę” oraz pisała właśnie o Brance do wojska jako o dziele, którego obraz matki i młodego żołnierza pozostawał w pamięci długo po jego zobaczeniu. 

Franciszek Streitt w latach 1856-1866 studiował w krakowskiej Szkole Sztuk Pięknych u Władysława Łuszczkiewicza i Jana Matejki, a następnie w Akademii wiedeńskiej u Eduarda Engertha, zanim w 1871 roku osiadł na stałe w Monachium. To właśnie ta biografia, uczeń Matejki, który później przeniósł się do monachijskiego środowiska doskonale tłumaczy ewolucję jego twórczości.  We wcześniejszym okresie, jak przystało na wychowanka Matejki, malował kompozycje historyczne o zabarwieniu rodzajowym, natomiast w Monachium skupił się już niemal wyłącznie na portretach, pejzażach oraz przede wszystkim sentymentalnych, “gawędziarskich” scenach rodzajowych z małych polskich miasteczek i wsi: jarmarkach, wędrownych muzykantach, obozowiskach Cyganów. Przedstawiony tutaj obraz, głęboko martyrologiczny i historyczno-patriotyczny w wymowie, należy więc do rzadszego, wcześniejszego, “matejkowskiego” nurtu jego twórczości, później niemal całkowicie wypartego przez lżejszą, komercyjnie bardziej poczytną tematykę rodzajową.

Rycina przedstawionego obrazu, noszącego równiez podtytuł „Prowadzenie powstańca na śmierć”, opublikowana w krakowskim Świecie w 1892 roku,  występuje dośc powszechnie w historiografii litewskiej. Obraz jest tam identyfikowany jako jedna ze scen z powstania styczniowego na którym przedstawiony jest ksiądz Antoni Mackiewicz (Antanas Mackevicius, 1828 – 1863) prowadzony na śmierć. Mackiewicz, wikary w Krekenavie, a od 1855 roku proboszcz w Poberżu, był jednym z duchowych przywódców powstania styczniowego na Żmudzi i w guberni kowieńskiej. 8 Marca 1863 roku w kościele w Poberżu odczytał manifest powstańczy, po czym na czele ok. 250-osobowego oddziału wyruszył w lasy krekenowskie. Po przegranej bitwie pod Lebiedziami 26 listopada 1863 roku, próbując przedostać się przez Niemen, został pojmany 17 grudnia. Podczas śledztwa nie wydał swoich towarzyszy broni. Skazany przez osławionego z bezwzględności gubernatora wileńskiego Michaiła Murawjowa (“Wieszatiela”), został powieszony 28 grudnia 1863 roku w Kownie

Kompozycja Streitta w pełni odpowiada temu dramatycznemu kontekstowi: związany, prowadzony na śmierć duchowny wspierany jest przez towarzyszącego mu zakonnika (prawdopodobnie kapelana udzielającego ostatniej posługi religijnej, trzymającego uniesiony krucyfiks), podczas gdy carski oficer z szablą u boku czuwa obojętnie nad całą sceną, a w cieniu bramy widoczni są uzbrojeni w karabiny żołnierze konwoju. Symbolicznie czytelny jest szczegół zakratowanego okna w murze więziennym z uciekającym przez nie ptakiem w górnym prawym rogu. Jest to klasyczny w malarstwie martyrologicznym motyw duszy/wolności wymykającej się z więzienia ciała, wykorzystywany zresztą wielokrotnie w polskim malarstwie patriotycznym XIX wieku jako aluzja do losu więźniów politycznych.

Nie udało mi się potwierdzić obecnego miejsca przechowywania oryginalnego płótna Streitta. Obraz ten był reprodukowany w prasie XIX-wiecznej, oraz krążących kopii czy “podkolorowanych” wersji pocztówkowych. Wiele takich obrazów o tematyce martyrologiczno-powstańczej, zwłaszcza tych o wymowie wprost antycarskiej, jest znanych lecz wiele mogło zaginąć, zostać zniszczonych, lub trafić do zbiorów prywatnych bez dalszej dokumentacji.

Lot 1619. STREITT, FRANCISZEK (1839-1890), ‘Travelling Family’, 1881, with cart and a boy playing the violin in a summer landscape, signed and dated lower right, oil on canvas, HxW: approx. 43×84 cm (65×97 cm with frame). Signs of age and rubbing, craquelure, restored. With frame (edge minim. damaged), with plaque “F. Streitt”. Estimate €9,000. Eppli Auktionshaus. 04/25/26. Sold €9,500

Franciszek Streitt należy do bardzo cenionych artystów polskiego malarstwa a jego prace są poszukiwane przez kolekcjonerów. Do tych prac będzie zapewne należał olej z aukcji w niemieckim Eppli Travelling Family vel Podróżujący Cyganie. Obraz ten artysta datował (1881); znany jest również drzeworyt tej pracy opublikowany w 1882 roku w niemieckim czasopiśmie Die Gartenlaube. Należy jednak wziąć pod uwagę, że Franciszek Streitt wykonywał repliki bardziej udanych i poszukiwanych przez kunsthandlerów swoich prac. Dlatego nie mam pewności czy olej z Eppli jest pierwotny bowiem znane są niedatowane repliki, jak ta poniżej.

Lot 801. Streitt, Franciszek (1839 Brody – 1890 München, polnischer Maler, Mitglied der Münchner Schule. Von 1871 bis zu seinem Lebensende in München ansässig und künstlerisch tätig.). “Der Weihnachtsabend“, Öl auf Leinwand, F. Streitt München (1)876, verso Stempel des Leinwandherstellers in München, 58 x 90 cm
Provenienz: Auktion, Lepke Berlin, 14.12.1898. – Seit über 60 Jahren in rheinischem Privatbesitz.
Literatur: Boetticher, Malerwerke des 19. Jahrhunderts, II/2, S.853, Nr. 21
Dieses großformatige Werk “Der Weihnachtsabend” (s. Boetticher, S. 853, Nr. 21) nimmt eine besondere Stellung im Oeuvre des Malers ein, zeigt es doch eine für ihn seltene Art der Darstellung. Besonders bekannt für seine romantisierten Szenen des bäuerlichen Lebens in Galizien, zeigt Streitt auch innerhalb dieses Gemäldes seine empfindsame, sentimentale Bildsprache. Während fünf Kinder mit ihrer Mutter einen hell erleuchteten, geschmückten Christbaum in einem Fenster bestaunen, tritt am am rechten Bildrand ein Mädchen mit Hermelinmuff in die Szenerie. Sie hat ihre Bonbonschachtel zu Boden fallen lassen. Sanft berührt ihr Kindermädchen ihre Schulter und weist auf das Zuckerwerk am Boden hin. Streitt zeigt mit dieser Darstellung auf die Standesunterschiede innerhalb der Gesellschaft hin. Bereits 1898 im Kunsthandel nachweisbar, wechselte dieses gut erhaltene Werk seit den 1960er Jahren nicht den Besitzer. Opening €4,500. Pluckbaum Auktionen. 10/10/25. Sold €13,000

Obraz Franciszka Streitta, znany z opisu biograficznego, wypłynął chyba po raz pierwszy na rynek po ponad 60 latach. Nie spotkałem się z replikami tej pracy. Artysta podjął się przedstawić poważny temat nierówności społecznej w postaci sceny rodzajowej związanej z Bożym Narodzeniem, gdzie dostatek sąsiaduje z biedą. Tego typu sceny kontastu były dość powszechne w malarstwie europejskim XIX w i praca Streitta wpisuje się w ten wątek świadcząc o jego wrażliwości.

Lot 1054. Streitt, Franciszek (1839-1890). ‘Peasant Couple in the Field’, oil/wood, signed lower left, magnificent frame (minor defects), 26×20.3cm (w.f. 39×33.6cm), small defect upper left. Kendzia. 09/06/25. Sold €2,200

Grzechem Franciszka Streitta było częste replikowanie swoich dobrze sprzedających się prac. Tak było z Wiejskimi muzykantami powielanymi na przestrzemi wielu lat i tak było z parą umizgującą się na tle krajobrazu. Dom aukcyjny Kendzia sprzedał tę parę moim zdaniem wysoko bo za 2,200 euro ale prawie identyczna para była sprzedana 10 lat temu (poniżej) https://polishartcorner.com/category/streitt-franciszek/page/2/

czy też niemal kropka w kropkę “Zaloty” z polskiego rynku:

Porównując do licytowanej pracy mamy zmiany drobnych szczegółów jak np. położenie piórka w kapeluszu, choć bywały niemal identyczne obrazki Streitta bez piórka w kapeluszu. W sumie zakup tej pracy może być groźny dla początkującego kolekcjonera ale trzeba pamiętać, że polski rynek przyjmie tę pracę, zje ją i obliże się bo pieniądz to pieniądz.

Lot 54. Franciszek Streitt (1839 Brody – Munich 1890). – Rast auf dem Felde (Rest in the field). Oil on canvas. (1)875. 36.7 x 27.5 cm. Signed and dated lower left. Framed. Provenance: Private ownership, Bavaria. Estimate €3,000 – €4,000. Karl & Faber. 05/16/25. Passed

Raczej mało udany przyczynek twórczości Franciszka Streitta. Może to jest szkic? Dodatkowe opłaty w tym domu aukcyjnym sięgają 32% i generalnie rosną w Europie w momencie gdy Sotheby’s obinżył swoje do 20%. Co będzie, gdy polskie domy podniosą tzw. buyers premium, bo muszą w końcu z czegoś żyć?

Czytelnik (Adartem) nadesłał mi link do opracowania „Eklektyzm formalny i treściowy w realistycznym malarstwie Franiszka Steritta” autorstwa Pawła Januszka, opublikowany w Rocznikach Humanistycznych, 2008-2009, https://bibliotekanauki.pl/articles/2121228.pdf. Warto sobie ściągnąc i zachować PDF tego artykułu bo stanowi obszerne podsumowanie twórczości tego malarza. Równocześnie, czytelnik ten zwrócił uwagę, że obraz z obecnej aukcji był już kilka lat temu licytowany w niemieckim Van Ham i nie został sprzedany przy znacznie wyższej wycenie €8,000 – 10,000 (https://polishartcorner.com/2016/04/17/franciszek-streitt-1839-1890-6/) oraz zauważył, że inna wersja tej pracy Franciszka Streitta pt. Cyganka z dziećmi – fotografia poniżej – była własnością warszawskiej Zachęty. Praca ta zaginęła w czasie ostatniej wojny i nie została odzyskana, http://dzielautracone.gov.pl/katalog-strat-wojennych/obiekt?obid=4494.

Bardzo przegadany, drobiazgowy, sielankowy obrazek Franciszka Streitta, być może z początków twórczości.

Lot 172. Frantisek Streitt (Brody 1839-1890 München). Mittagsrast am Feld, signiert: F. Streitt., Öl auf Holz, ca. 20,5 x 31,5 cm, gerahmt. Provenienz: Privatsammlung, Berlin; Auktion, Dorotheum, Wien, 20. Mai 1999, Los 119; Privatsammlung, Oberösterreich. Estimate 3,000 – 4,000 euro. Dorotheum. 11/05/24. Sold 5,500 euro

Czytelnik ‘Adartem’ nadesłal fotografie innych replik autorskich pracy sprzedanej w Dorotheum. Te repliki nie dodają splendoru temu artyście ale takie było życie wielu malarzy, którzy musieli zarabiać tworząc to co podobało się publice lub kunshandlerom. Orientacyjnie, prace Stereitta powstały ok 1887 roku. (11/07/24)

Jedna z pierwszych i udanych wersji tematu wiejskich orkiestr Franciszka Streitta.

Franciszka Streitta fragment zainteresowania folklorem cygańskim. Nieduży olej i jak widać z wyniku aukcji zamiera zainteresowanie pracami tego artysty.

Lot 614. Frantisek Streitt (Brody 1839–1890 Munich). Resting in the Puszta, signed F. Streitt, oil on panel, 20 x 40 cm, framed. Provenance: Private Collection, Vienna; Sale, Dorotheum, Vienna, 3 December 1974, lot 134; Private Collection, Germany. Estimate 3,000 – 5,000 euro. Dorotheum. 19/24/23. Sold 3,120 euro (bp)

Drobna praca Franciszka Streitta, być może jest to szkic do jednej z nieznanej mi wersji jego ‘Muzykantów wiejskich’. Warto taki szkic dołączyć do kolekcji.

Lot 691. Streitt, Franciszek 1839 Brody, Ukraine – 1890 München. Musikanten. Tusche auf getöntem Papier · 19,5 x 25,1 cm (Sichtmaß). Unten links signiert: F. Streitt. Rahmen mit Glas. Opening 20 euro. Gailer Kunstauktionhaus am Chiemsee. 10/21/22. Sold 190 euro