Lot 107. PRONASZKO Zbigniew (1885-1958). Crucifixion, 1917. Draft of a poster for the 1917 exhibition of Polish Expressionist artists in Warsaw. Pencil on paper. Signed and dated lower right, monogrammed lower right Private collection stamp lower left 39 х 28.5 cm. Provenance: Eugene Tabachnikov collection, Germany. Collection of Vadim Rindin (1902-1974), painter and theater designer, Moscow, Russia. Estimate 2,000 – 3,000 euro. Cazo. 07/12/23. Sold 2,000 euro

Ten drobny rysunek Zbigniewa Pronaszko oceniam jako kolekcjonerski cymes nad cymesami. Wydaje mi się, że dom aukcyjny popełnił drobne blędy w opisie lecz to nie zmienia wartości tego rysunku w kategorii historii zarania polskiego ekspresjonizmu/formizmu. Ten rysunek (draft of poster) być może nie został nigdy wydrukowany i jest jedynym egzemplarzem wykonanym przez Zbigniewa Pronaszkę. Treścią jest zaproszenie na wystawę polskich ekspresjonistów lecz nie w Warszawie (sugestia domu aukcyjnego) a w Krakowie. Rysunek zaprasza na odczyt Zbigniewa Pronaszki w dniu 2 listopada 1917 roku ‘Ekspresjonizm w Sztuce Nowoczesnej’ który miał odbyć się w Akademii Sztuk Pięknych. Możemy dowiedzieć się ponadto, że bilety wstępu kosztowały 1 koronę i można było je kupić w księgarnii Stanisława Andrzeja Krzyżanowskiego.

Osoby zainteresowane polskim ekspresjonizmem zapewne wiedzą, że w 1917 roku powstała w Krakowie grupa malarska ‘Polscy Ekspresjoniści’ i jej oficjalne powstanie połączone było z otwarciem ich pierwszej wystawy w listopadzie 1917 r. w krakowskim Pałacu Sztuki. Obok Zbigniewa i Andrzeja Pronaszków, Tytusa Czyżewskiego, Jana Hrynkowskiego i Leona Chwistka, których ówczesną twórczość określał ekspresjonizm, wzięli udział w wystawie zwolennicy bardziej ogólnie pojmowanej nowoczesności w sztuce (Gustaw Gwozdecki, Jacek Mierzejewski, Tymon Niesiołowski). Plakat z aukcji zapowiada odczyt (programowy?) Zbigniewa Pronaszki. Na rysunku widzę (chyba) postać Chrystusa z rozłożonymi rękami. Na początku, w twórczości formistów przejawiał się typ ikonografii chrześcijańskiej, lecz wkrótce pozbawiony był ideowych odniesień.

Wymieniona na plakacie księgarnia w której można było kupić bilet wstepu na wykład Zbigniewa Pronaszko to zupełnie inna historia związana z Krakowem. Księgarnia Stanisława Andrzeja Krzyżanowskiego była jedną z najznaczniejszych firm księgarskich i wydawniczych działających w Krakowie na przełomie XIX i XX wieku. Początkowo funkcjonowała jako wypożyczalnia książek, jednak już po kilku latach rozwinęła się w księgarnię asortymentową i wydawniczą z adresem na Rynku Głównym. Firma Krzyżanowskiego należała do najważniejszych polskich księgarń muzycznych. Krzyżanowski był animatorem życia muzycznego w Krakowie, organizując koncerty ojczystych i zagranicznych muzyków. Występy odbywały się w sali koncertowej miejscowego Hotelu Saskiego, a sprzedaż biletów prowadzono w jego księgarni. To dzięki niemu w 1879 r. w Krakowie odbył się pierwszy koncert kompozytora oraz pianisty Ignacego Jana Paderewskiego, mającego wówczas dziewiętnaście lat.

W sumie, ta będąca w nienajlepszym stanie kartka papieru, oferowana na sprzedaż, to świadek historii nowego kierunku polskiego malarstwa, ekspresjonizmu, który przeobraził sie wkrótce w formizm. Dwa lata później odbyła się w Warszawie w Hotelu Polonia w Alejach Jerozolmskich wystawa formistów o czym zawiadamiał wydrukowany wtedy plakat, projektu Zbigniewa Pronaszki, pokazany poniżej.